Collections

Początki kolekcjonerstwa bywają różne, o staniu się kolekcjonerem często decyduje wychowanie. Jeżeli rodzice, dziadkowie są kolekcjonerami i my zaczynamy kolekcjonować. Kolekcjonerstwo to proces długotrwały i systematyczny. Aby powstała wartościowa kolekcja wymaga to czasu.  Profesjonalizm mierzony jest w latach doświadczenia i wytrwałości poznawania tematu. Poniżej zamieszczone są wybrane kolekcje tematyczne z bogatych zbiorów rodzinnych  kolekcji „Samkoviana”. Zdjęcia obiektów z poszczególnych kolekcji są prezentowane w zakładkach tematycznych.

1. Medale / Médailles

Kolekcja medali polskich i zagranicznych z rodzinnych zbiorów.

Medale wywodzące się ze starożytności przeżywały swój rozkwit w dobie odrodzenia. W tym czasie pojawiły się też w Polsce. Wtedy działali dla króla i możnowładców w tej dziedzinie tacy artyści jak: Jan Maria Padovano oraz Jan Jakub Caraglio. Szczególny rozkwit przypada dla medalierstwa na wiek XVII, gdy w Gdańsku działali Ammonowie i Hoehnowie. Wiek XVIII nie był dla Polski w tej dziedzinie pomyślny. Rozkwit medalierstwa datuje się na wiek XIX i XX. Łączyło się to z patriotycznym zwrotem ku historyzmowi. Zajmowali się tą dziedziną różni artyści, nawet lokalni jak krakowski malarz Michał Stachowicz. Wyjątkowe prosperity miało polskie medalierstwo po II wojnie światowej. Wykonywano je w mennicach, a także hutach i fabrykach obróbki metali. Upamiętniano nimi rocznice powstania związków, fabryk, stowarzyszeń – wybijano okolicznościowo nawet na pamiątkę, groteskowo dziś brzmiącego, np Rajdu Pracowników Więziennictwa w Kielcach. Rodziny zbiór medali powstał poniekąd w historyczny sposób na przestrzeni kilkudziesięciu lat. Zapoczątkowały go medale ofiarowane mojemu Ojcu prof. Janowi Samkowi w czasie wykonywania prac inwentaryzacyjnych w Skoczowie, Cieszynie, Mogilanach. Były to także „prezenty” od zaprzyjaźnionych zakonów, jak Karmelici Bosi czy Sercanki oraz od „przyjaciół rodziny”.  Prezentowane medale to nie tylko polskie prace, lecz także obce, pochodzące z zakupów w Desie czy na targach staroci, powstałe w Belgii, Francji, Niemczech, Czechosłowacji i Rosji.   W kolekcji  na uwagę zasługują medale historyczne głównie z wizerunkami królów polskich, upamiętniające rocznice założenia miast, związane z uczelniami, ukazujące wybitnych twórców, poetów, pisarzy, artystów. Specjalnie dużą grupę stanowią medale sportowe oraz tak zwane medale z minionej epoki ukazujące różne rocznice „Polski Ludowej”. Są to medale złocone, srebrzone, żeliwne, z brązu czy aluminium.
Dokonany przegląd wykazuje, że najlepszą jakością artystyczną wyróżniały się medale mennicze często sygnowane. Najstarsze pochodziły z początku XIX wieku, zaś największą ilość medali wybito w latach 70-tych. Różna jest ich jakość wykonania, od doskonałej, o czym świadczą przedstawienia wybitnych Polaków po niewielką, gdy jedyną ozdobą jest napis czy cyfra jubileuszowa.
Podajmy jeszcze funkcje, jakie zbiór ten spełnia i zasady na jakich go zgromadzono. Pochodzi z darów i nabytków, żaden z medali nie był sprzedawany. W momencie zakupu czy otrzymania dostarczał radość. Stale służył w czasie zajęć dydaktycznych prof Jana S. Samka. Był pomocny na obozach naukowych, łącznie z odpowiednią literaturą przedmiotu.

2. Plakaty / Affiches

Kolekcja plakatów teatralnych, filmowych i okazjonalnych z rodzinnych zbiorów.

Plakaty teatralne, filmowe, muzealne, plakaty znakomitych polskich grafików, powojenne afisze towarzyszące kampaniom społecznym, wydarzeniom rocznicowym – mamy w naszej kolekcji ich kilkaset. Z czasów niedawnych i te starsze, czasami minęło już ponad pól wieku, od chwili, kiedy wyschła na nich farba drukarska, a przecież nadal zachwycają intensywnymi kolorami. Dlaczego właśnie kolekcja plakatów? – Miłośnicy plakatów wiedzą, że początki nowoczesnego plakatu w Polsce to twórczość artystów działających w Krakowie Stanisława Wyspiańskiego, Józefa Mehoffera czy Teodora Axentowicza, i to właśnie tu, w rodzinnym mieście Prof. Jana Sławomira Samka znajduje się największy w Polsce zbiór zabytkowych plakatów w Muzeum Narodowym, sekundują mu w tym kolekcje w Bibliotece Głównej Akademii Sztuk Pięknych, czy Muzeum Historycznym miasta Krakowa. Rola plakatu w sztuce polskiej zajmuje szczególne miejsce wiec fascynacja plakatem, sztuką efemeryczną, egzystującą w momencie powstania, przed i w trakcie trwania wydarzenia, a potem, czasami powracają za sprawą ekspozycji, czy publikacji, jest oczywista. Plakat niesie nie tylko wartości artystyczne, ale jest nośnikiem wartości historycznych i dydaktycznych w procesie edukacyjnym. W naszej galerii prezentujemy plakaty ” polskiej szkoły plakatu” powstałej po II wojnie światowej. Wtedy to nastąpiło wyraźne zbliżenie sztuki plakatu do doświadczeń nowoczesnego malarstwa, poszukiwanie wyrazistych form ekspresji przy jednoczesnym dążeniu do oszczędności środków wyrazu, umowności i metaforyki. Wykształcił się kierunek „polska szkoła plakatu”, którego cechą charakterystyczną stało się syntetyczne myślenie graficzne, oparte o symbol i metaforę, niosące równocześnie przesłanie treściowe. Szczególną rolę w osiągnięciach polskich grafików odegrało dążenie do syntezy sztuk wizualnych. Na zróżnicowanie warsztatu graficznego wpłynęła integracja malarstwa, grafiki, fotografii – a tym samym został wzbogacony wyraz plastyczny plakatu.

Celem poniższej, przekrojowej prezentacja naszej kolekcji plakatu polskiego okresu powojennego jest przesłanie edukacyjne dla pokolenia młodych ludzi, dla których „polska szkoła plakatu” jest tylko zjawiskiem historycznym i z którą nie mieli możliwości wcześniej się zetknąć. Mamy nadzieję, że nasza galeria da podstawy dla właściwego rozumienia sztuki plakatu i przekazania jej wartości w odniesieniu do wartości  artystycznej, społecznej i wymiaru historycznego.

Pragnę podkreślić, że nasza kolekcja plakatów nigdy nie była publicznie eksponowana, poniższa galeria jest to pierwsza jej prezentacja.

3. Zegary / Horloges

Kolekcja zegarów ludowych z rodzinnych zbiorów.

Beztroskie lata dziecięce – wakacje na Podhalu. Wiatr od gór, falujące łany tatrzańskich łąk, wyprawy z ojcem do wsi położonych w kotlinach górskich rzek w poszukiwaniu zapomnianych zabytków kultury Podtatrza. Odwiedziny w góralskich chałupach, ze strychu znoszone stare przedmioty, przy kubku zsiadłego mleka opowieści o czasie minionym śpiewną góralską gwarą snute. Powroty do domu, a w plecaka uratowane przed zniszczeniem…  Jaka to radość była, gdy spod warstwy kurzu i pajęczyn, wyłaniała się porcelanowa tarcza zegara, a na niej kwiaty jak żywe.
1

Powstanie naszej kolekcji zegarów ludowych to czas lat 60-tych i w większość eksponaty pochodzą z podhalańskich i spiskich wsi z okolic Białki Tatrzańskiej, Nowej Białej, Trybsza ,Czarnej Góry, Jurgowa. Wraz z upływem lat zbiór powiększał się za sprawą okazyjne kupowanych zegarów na targach staroci, obecnie liczy kilkadziesiąt sztuk. Kolekcje tworzą XIX i XX – wieczne ludowe zegary stanowiące niegdyś nieodłączny element wyposażenia domów na wsi. Zegary szwarcwaldzkie posiadają prosty mechanizm wykonany z metalu, który osłania przymocowana do tarczy drewniana skrzynka. W zbiorach znajdują się zegary różnych typów. Najpopularniejszy typ posiada tarczę w kształcie wydłużonego prostokąta, łukowato wyciętą od góry, zdobioną malowanymi motywami kwiatowym. Kolejny typ to zegary tzw. „krajobrazowe” posiadające tarczę malowaną na szkle z motywem krajobrazu.( fot. 4 )Płytkę tarczy zabezpiecza od frontu przeszkolona ramka. W kolekcji znajdują się też zegary zwane typem „ikonowym” ze ścianką tarczową wykonaną z wytłaczanej, cienkiej mosiężnej blaszki, zdobionej motywem rodzajowym lub figuralnym, w tym typie jest oryginalny zegar, na którego mosiężnej tarczy widnieje wizerunek wspaniałego lwa .(fot.7)Wydzielona też jest grupa zegarów „architektonicznych” posiadających drewniane obudowy z elementami kolumienek, arkad, gzymsów i tympanonów. W typach zegarów szwarcwaldzkich wyróżniają się zegary „kukułki”, gdzie drewniana obudowa przypomina ozdobne domki dla ptaków zdobione motywem liści dębu czy akcesoriami myśliwskimi. Posiadają one specyficzny mechanizm bicia godzin, o każdej pełnej godzinie z górnego otworu domku wychodzi ptaszek – kukułka. W kolekcji wśród wielu pięknych zegarów jest kilka, które szczególnie zachwycają, tak jak  zegar kuchenny talerzowy, wykonany z porcelany, z początku XX wieku,(fot. 1) czy rzadki zegar z malowaną metalową tarczą wykonany w Rosyjskiej fabryce zegarów L .Chmielewskiego w Łodzi 1903 roku.(fot 9.) Co w tej kolekcji jest intrygujące to fakt, że nigdy nie natrafiliśmy na zegar, na którego tarczy byłaby sygnatura artysty, który motyw krajobrazowy namalował, na blasze wytłoczył, jedynym śladem po tych anonimowych artystach są zegary ich ręką zdobione.

Nasza kolekcja zegarów ludowych to wspomnienia niezwykłych wypraw, spotkań i rozmów z ludźmi, to zarazem dokument historii mijającej epoki.  W czasach w których przyszło nam żyć,  XXI wiek, rozwój elektroniki generuje zmiany w dziedzinie pomiaru czasu, wyparł z naszych domów mechaniczne zegary, ta historyczna kolekcja stwarza okazje do zadumy nad odeszłymi pokoleniami, którym te zegary przez lata w życiu codziennym towarzyszyły, zadumy nad tak szybko przemijającym życiem.

Elżbieta Anna Sadkowski (Samek)