1959/7. NIEZNANE FRAGMENTY Z WIEKU XIII W KOŚCIELE W RUDAWIE I W KOŚCIELE ŚW. JANA W KRAKOWIE

Streszczenie referatu wygłoszonego na zebraniu naukowym Oddziału Krakowskiego Stowarzyszenia Historyków Sztuki w dniu 19.VI.1957 r., Biuletyn Historii Sztuki XXI 1959, nr 3/4, s. 396-397, il 1-5

< Rudawa, widok kościoła od płd.-wsch.

I. KOŚCIÓŁ W RUDAWIE
Kościół parafialny w Rudawie1)Rudawa, wsch. scianawstecz daty powstania prezbiterium, wykazuje ono bowiem wendyjski układ cegły. Układ ten występuje zarówno we wschodnim szczycie prezbiterium, jak i północnej jego ścianie, widocznej od strychów. Na znacznie wcześniejszy czas powstania tej części kościoła wskazuje także analiza planu i elewacji zewnętrznych. Zwraca tu uwagę zastosowanie lizen na wsch. narożnikach prezbiterium i zach. nawy (w nawie nie sięgających gzymsu). Na przeprowadzenie dalszych badań pozwoliło odbicie tynków w związku z odnowieniem kościoła. W rezultacie stwierdzono, że nie tylko prezbiterium, ale i dolna część wschodnich narożników nawy wykonana jest z cegły, o rozmiarach 28X14X9 cm, w układzie wendyjskim, z domieszką układu polskiego. Na wschodniej ścianie prezbiterium odsłonięte zostało wydłużane okno, zamknięte łukiem lekko zaostrzonym, obecnie zamurowane; nadto w części górnej zarysował się trójkątny niezbyt stromy szczyt uzupełniony później sterczynami (zapewne 1. ćw. w. XVII). (paw. Chrzanów) należy, dzięki swej urozmaiconej bryle, do najbardziej malowniczych zabytków okolic Krakowa. Położony na wzniesieniu, pośrodku wsi, składa się z prostokątnego prezbiterium i znacznie szerszej nawy, wzniesionej na planie zbliżonym do kwadratu. Do prezbiterium (przylega od północy duża, dwuprzęsłowa zakrystia, od wschodu drewniany ogrojec. Południową elewację kościoła wzbogaca wzniesiona przy nawie, kwadratowa kruchta, z przykrytą kopułką kaplicą na piętrze, dostępną schodami mieszczącymi się w półkolistym występie muru. Druga, znacznie większa kruchta mieści się w przyziemiu drewnianej wieży, przyległej do zachodniej elewacji kościoła. Dach nawy, ujęty sterczynowymi szczytami, wieńczy baniasta wieżyczka na sygnaturkę. Wnętrze przykrywają sklepienia pozorne, w nawie o łuku segmentowym, w prezbiterium imitujące krzyżowo-żebrowe. Najbliższe otoczenie kościoła wydziela mur z bramą przejazdową (nadbudowaną w formie wieży) oraz trzema mniejszymi bramkami. Według dotychczasowej literatury, którą zamyka Katalog Zabytków, kościół w Rudawie powstał w dwóch okresach: prezbiterium przed rokiem 1470, nawa z końcem w. XV lub z początkiem w. XVI. Jednakże już wstępne badania zmuszają do znacznego przesunięcia.

Prostokątny plan prezbiterium2)Rudawa, rzut poziomy kościoła. Partie z XIII w. oznaczone kolorem czarnym. (Wg pomiaru w Arch. Woj. Kons, Zab, w Krakowie)., słabo występujące lizeny, wendyjski układ cegły, a także proporcje budowli i wykrój okna w ścianie wschodniej – wyznaczają czas powstania tej części kościoła na wiek XIII. Dokładniejsze określenie z braku danych archiwalnych może mieć przy obecnym stanie badań nad architekturą tego czasu charakter jedynie hipotetyczny. Na wczesne datowanie w Obrębie stulecia wskazywałby nierozwinięty system podpór i lekko zaostrzony łuk okna, późniejszym elementem jest sporadycznie występujący układ polski i rozmiary cegieł, stosunkowo grubych. Najmniej ryzykownym byłoby więc określenie czasu powstania zabytku na 2. poł. wieku XIII – do czasu uściślenia datowań trzynastowiecznych partii w kościołach Krakowa i jego okolic.

Przy sposobności przeprowadzania badań nad architekturą kościoła w Rudawie natrafiono również na nieznaną dotychczas polichromię. Odkryta dekoracja malarska znajduje się w trudno dostępnych, górnych partiach ścian nawy, wydzielonych podłogą strychu i pozornym sklepieniem. Posiada charakter fryzów z draperii obciążonych dużymi pękami owoców i kwiatów. Zachowana w stosunkowo dobrym stanie, bez przemalowali, pochodzi zapewne z czasu odnowienia kościoła w 1. ćw. w. XVII, dokonanego z fundacji ks. Wojciecha Puszyckiego i powstała być może w związku z poleceniem wymalowania stropu nawy zawartym w dekrecie wizytacji z dnia 16 października 1617 r.

II. KOŚCIÓŁ ŚW. JANA W KRAKOWIE

Kościół św. Jana w Krakowie już wcześnie zaliczony został do budowli romańskich, dzięki swej wczesnej erekcji, charakterystycznemu usytuowaniu, a przede wszystkim odkryciom Hendla i Kopery. W wyniku ich stwierdzono romańskie ciosowe fragmenty murów, zachowane poniżej poziomu ulicy, w ścianie pd. – pozostałe partie kościoła łączone były z przebudową w wieku XVII. Badania te uzupełnić można obecnie wynikami przeprowadzonej inwentaryzacji zabytków miasta Krakowa. W pracach tych, przy .badaniu strychu stwierdzono, że wschodni szczyt kościoła wykonany jest z cegły, o rozmiarach 26x12x10 cm, w układzie wendyjskim z użyciem zendrówki, miejscami polskim. Układ ten widoczny jest jedynie od strony strychu nad nawą, od zewnątrz szczyt jest otynkowany, a w dalszej części ukryty pod dachem apsydy. W górnych partiach obcięty i zwężony, uszkodzony został także przez wybicie przejścia łączącego strychy nad nawą i apsydą. Ze względu na , fragmentaryczny charakter zachowanych partii murów o układzie wendyjskim trudno dokładnie określić czas ich powstania. W każdym razie świadczą one, że romański kościół św. Jana został przekształcony jeszcze w wieku XIII, a gruntowna restauracja przed rokiem 1659 (data ponownej konsekracji) była już następną przebudową. Zostały wtedy podwyższane i pogrubione mury kościoła, wzniesiono fasadę, a szczyt wschodni obcięto i dostosowano do proporcji nowego dachu. Dalsze uzupełnienie kościoła przyniósł wiek XVIII, kiedy w latach 1715-16 wzniesiona została od wsch. obecna apsyda.

 

References   [ + ]

1. Rudawa, wsch. scianawstecz daty powstania prezbiterium, wykazuje ono bowiem wendyjski układ cegły. Układ ten występuje zarówno we wschodnim szczycie prezbiterium, jak i północnej jego ścianie, widocznej od strychów. Na znacznie wcześniejszy czas powstania tej części kościoła wskazuje także analiza planu i elewacji zewnętrznych. Zwraca tu uwagę zastosowanie lizen na wsch. narożnikach prezbiterium i zach. nawy (w nawie nie sięgających gzymsu). Na przeprowadzenie dalszych badań pozwoliło odbicie tynków w związku z odnowieniem kościoła. W rezultacie stwierdzono, że nie tylko prezbiterium, ale i dolna część wschodnich narożników nawy wykonana jest z cegły, o rozmiarach 28X14X9 cm, w układzie wendyjskim, z domieszką układu polskiego. Na wschodniej ścianie prezbiterium odsłonięte zostało wydłużane okno, zamknięte łukiem lekko zaostrzonym, obecnie zamurowane; nadto w części górnej zarysował się trójkątny niezbyt stromy szczyt uzupełniony później sterczynami (zapewne 1. ćw. w. XVII).
2. Rudawa, rzut poziomy kościoła. Partie z XIII w. oznaczone kolorem czarnym. (Wg pomiaru w Arch. Woj. Kons, Zab, w Krakowie).
Tagi , , , , , .Dodaj do zakładek Link.

Komentarze są wyłączone.